Kto może, a kto powinien sporządzić testament?

Kilka zdań o tym, co to jest zdolność testowania oraz co kryje się pod pojęciem woli testowania. Czyli kto może, a kto powinien sporządzić testament w Polsce?

Kto może, a kto powinien sporządzić testament w Polsce?

Kto może sporządzić testament?

Zdolność testowania, czyli zdolność do sporządzenia testamentu, ma zgodnie z prawem polskim osoba, która ukończyła 18 lat oraz nie została ubezwłasnowolniona (całkowicie lub częściowo). Spadkodawca musi mieć zdolność testowania w chwili sporządzania testamentu. Późniejsza utrata lub nabycie zdolności testowania pozostaje bez wpływu na ważność testamentu sporządzonego wcześniej.

Przykład:           
1. Spadkodawca sporządził w 2000 roku testament. Następnie zachorował psychicznie i w 2020 roku został ubezwłasnowolniony całkowicie. Zmarł w 2021 roku. Sporządzony przez niego testament jest ważny.
2. Spadkodawca sporządził testament w 2000 roku mając 15 lat. Zmarł w 2023 roku, a więc już po osiągnięciu pełnoletniości. Jego testament pozostanie nieważny.

Sama zdolność testowania nie wystarczy. Testator musi mieć jeszcze wolę testowania, czyli świadomość, że reguluje losy swojego majątku na czas po śmierci. Wola rozporządzenia majtkiem na wypadek śmierci musi być powzięta i wyrażona niewadliwie. Zgodnie z art. 945 § 1 KC testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

  • w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
  • pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;           
  • pod wpływem groźby.

Osoba sporządzająca testament powinna działać świadomie (wiedzieć co robi) i swobodnie (nie być pod wpływem innej osoby). Naruszenie tych reguł może prowadzić do unieważnienia testamentu po śmierci testatora. Podobnie wygląda sytuacja, gdy testament sporządzony został pod wpływem błędu lub groźby. Na wskazane powyżej wady testamentu nie można powoływać się po upływie 10 lat od otwarcia spadku (czyli od daty śmierci spadkodawcy), a także 3 lata po tym, gdy się o nich dowiedzieliśmy.

Zgodnie z art. 942 KC testament może zawierać rozporządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że niedopuszczalne są testamenty wspólne, tj. sporządzone przez dwie osoby (np. męża i żonę), które razem składają jedno oświadczenie na wypadek śmierci. Naruszenie zakazu i sporządzenie wspólnego testamentu pociąga za sobą jego bezwzględną nieważność.

Testament można sporządzić tylko i wyłącznie osobiście – nie można nikomu udzielić do tego pełnomocnictwa. Złamanie tych reguł skutkuje również nieważnością testamentu.

Kto powinien sporządzić testament?

Testament powinna sporządzić osoba, która nie godzi się na reguły dziedziczenia wynikające z ustawy – kodeksu cywilnego. O tym, kto dziedziczy w świetle polskiego kodeksu cywilnego wyjaśnię w kolejnych wpisach.

Szczególnie osoby młode, które zawarły małżeństwo, a nie doczekały się jeszcze dzieci powinny zastanowić się nad sporządzeniem testamentu. Małżonkowie nie zawsze wiedzą, że w takiej konstelacji oprócz współmałżonka dziedziczą po nich rodzice. Pozostały przy życiu małżonek otrzyma ½ udziału w spadku, a każdy z rodziców zmarłego ¼. Jeżeli rodzice nie żyją, w ich miejsce dziedziczy rodzeństwo zmarłego, a gdy już zmarło to zstępni rodzeństwa (dzieci i wnuki brata lub siostry zmarłego).

Jeśli zatem jesteśmy młodymi małżonkami, najczęściej w ustroju wspólności małżeńskiej, nie mamy dzieci, a niedawno wzięliśmy kredyt na mieszkanie kupione z małżonkiem, który następnie zmarł, zastosowanie znajdą następujące reguły. Połowa prawa do mieszkania obciążonego kredytem wejdzie do spadku. Połowę tego spadku odziedziczy pozostały przy życiu małżonek (w sumie będzie miał ¾ prawa do mieszkania – ½ własne prawo i ¼ w wyniku dziedziczenia), a po ¼ spadku odziedziczą matka i ojciec zmarłego. Jeżeli spadkobiercy inaczej nie podzielą spadku to wszyscy staną się współwłaścicielami mieszkania i proporcjonalnie będą zobowiązani do spłacania kredytu. Żeby zmienić te zasady dziedziczenia konieczne jest sporządzenie testamentu.

Testament często też sporządzają osoby, którym zależy na tym, aby nie dziedziczyły po nich „niewdzięczne” dzieci, rodzice. Tematykę niewdzięczności i wydziedziczenia poruszę w kolejnych wpisach.

Sporządzenie testamentu jest także istotne dla osób pozostających w związkach nieformalnych. Bez względu na to czy są to związki osób różnej, czy tej samej płci, w braku sporządzenia testamentu nasz partner po nas nie dziedziczy.

Dodatkowo, co jest szczególnie ważne w sprawach międzynarodowych, w testamencie istnieje możliwość wyboru prawa, według którego nastąpi po nas dziedziczenie. Jeżeli mamy dwa obywatelstwa (np. polskie i niemieckie) możemy w testamencie wskazać, jakie prawo ma zastosowanie po naszej śmierci (tj. polskie czy niemieckie).

Treść artykułu ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Odpowiedzialność za prawidłowość, kompletność i aktualność publikowanych treści jest wyłączona.